روانشناسی بالینی، علم استفاده از روانشناسی برای درمان مشکلات روحی پیچیده انسان است. علاوه بر درمان مشکلات مرتبط با بهداشت روان، می‌توان با استفاده از روانشناسی بالینی در ایجاد زمینه حمایت از جامعه، انجام پژوهش و آموزش‌هایی برای ارتقای بهداشت روانی تمامی اقشار جامعه استفاده کرد.
می‌خواهیم در این مقاله به فعالیت‌های روانشناسان بالینی، تاریخچه این رشته و رویکردهای متفاوت آن در مواجهه با مشکلات حوزه بهداشت روان بپردازیم. اگر بخواهید در جلسات مشاوره فردی شرکت کنید، آشنایی با رویکردهای روانشناسی بالینی کمک زیادی به شما خواهد کرد.
روانشناسی بالینی چیست؟
روانشناسی بالینی، شاخه‌ای از روانشناسی است که با ارزیابی و درمان مشکلات و بیماری‌های روانی، و ناهنجاری‌های رفتاری در ارتباط است. این حوزه تخصصی از روانشناسی، رویکرد جامعی را در قبال مراقبت و درمان مشکلات روانی پیچیده ارائه می‌کند. Clinical Psychology علاوه بر درمان افراد، به مشکلات موجود در حوزه زوج‌ها، خانواده‌ها و روابط بین فردی نیز کمک می‌کند. شما می‌توانید با ارسال پیام و از طریق وبسایت، یک جلسه مشاوره خانواده یا زوج درمانی رزرو کنید و در مورد چالش‌های زندگی خود با دکتر توکلی صحبت کنید.
تاریخچه روانشناسی بالینی
آغاز روانشناسی بالینی به‌عنوان یک حرفه را معمولاً به لایتنر ویتمر، روانشناس آمریکایی و شاگرد ویلهلم وونت، نسبت می‌دهند. او در سال ۱۸۹۶ نخستین کلینیک روانشناسی را در دانشگاه پنسیلوانیا برای کمک به کودکان دارای مشکلات یادگیری تأسیس کرد، و ده سال بعد، در ۱۹۰۷، با انتشار نشریه The Psychological Clinic عبارت «روانشناسی بالینی» را به کار برد و آن را مطالعه افراد از راه مشاهده یا آزمایش با هدف ایجاد تغییر تعریف کرد. تا سال ۱۹۱۴ حدود ۲۶ کلینیک مشابه در آمریکا تأسیس شد.
در همان دوران، زیگموند فروید، عصب‌شناس اتریشی و بنیان‌گذار روانکاوی، با گفتاردرمانی مسیر تازه‌ای برای درمان مشکلات روانی باز کرد. فروید بنیان‌گذار روانشناسی بالینی نیست، اما روانکاوی از نخستین رویکردهای روان‌درمانی بود و تأثیر زیادی بر این رشته گذاشت.
در دهه‌های ابتدایی، روانشناسی بالینی بیشتر بر سنجش و ارزیابی تمرکز داشت، مثلاً ارزیابی سربازان در جنگ جهانی اول. پس از جنگ جهانی دوم، ارائه درمان به بزرگسالان به‌طور گسترده رواج یافت. در این دوره رویکردهای رفتاری، انسان‌گرا (مانند کارل راجرز) و بعدها شناختی رفتاری (CBT) شکل گرفتند. امروزه روانشناسی بالینی یکی از شاخه‌های اصلی و پرکاربرد روانشناسی است.
رویکردهای روانشناسی بالینی
روانشناسان بالینی که در حوزه روان‌درمانی فعال هستند، معمولا از رویکردهای درمانی مختلفی در مواجهه با مراجعین متفاوت استفاده می‌کنند. اگرچه بعضی متخصصین بالینی بر روشهای درمانی مشخصی متمرکز هستند، اما بسیاری از رویکرد التقاطی برای درمان مراجعین استفاده می‌کنند. رویکرد التقاطی شامل استفاده از روشهای نظری مختلف برای توسعه بهترین برنامه درمانی متناسب با هر مراجعه کننده می‌شود.
بعضی از رویکردهای نظری اصلی در حوزه روانشناسی بالینی عبارتند از:
رویکرد روان پویا
این منظر در روانشناسی بالینی از کارهای فروید نشات می‌گیرد؛ او معتقد بود که ذهن ناخودآگاه، نقش مهمی در رفتارهای ما ایفا می‌کند. روانشناسانی که از رویکرد مبتنی بر روانکاوی در فرایند درمان استفاده می‌کنند، از تکنیک‌هایی مثل تداعی آزاد (یا free association) برای پیدا کردن عامل ناخودآگاه ایجاد مشکل در فرد کمک می‌گیرند.
رویکرد روان پویا یا روان‌پویشی مدرن از گفتاردرمانی برای کمک به افراد در کسب آگاهی، حل مشکلات و بهبود روابطشان در روانشناسی بالینی استفاده می‌کند. تحقیقات نشان داده که این رویکرد هم به اندازه رویکردهای درمانی دیگر، اثرگذار است.
درمان شناختی رفتاری (CBT)
این روش از روانشناسی بالینی، از مکتب شناختی و رفتاری به دست آمده است. آن دسته از روانشناسان بالینی که در روند درمان از این رویکرد استفاده می‌کنند، به احساسات، رفتارها و شکل تعاملات مراجعه‌کنندگان دقت می‌کنند.
درمان شناختی رفتاری (CBT) بر شناسایی و اصلاح افکار و رفتارهای ناکارآمدی تمرکز دارد که به مشکلات هیجانی دامن می‌زنند. چند رویکرد درمانی مرتبط نیز از آن الهام گرفته‌اند یا به آن نزدیک‌اند:
- درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)
- درمان پردازش شناختی (CPT)، معمولاً برای اختلال استرس پس از سانحه
- رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT)، که مارشا لینهان برای اختلال شخصیت مرزی توسعه داد
- رفتاردرمانی عقلانی-هیجانی (REBT)، از آلبرت الیس
- CBT متمرکز بر تروما، بیشتر برای کودکان و نوجوانان
- شناخت‌درمانی مبتنی بر ذهن‌آگاهی (MBCT)، برای پیشگیری از بازگشت افسردگی
رویکرد انسان گرا
این رویکرد روانشناسی بالینی از نتایج کارهای متفکران انسان گرایانه‌ای مثل آبراهام مازلو و کارل راجرز توسعه داده شد. این منظر از روانشناسی، نگاه کل‌نگر به فرد دارد و بر مواردی مثل خودشکوفایی متمرکز است.
بعضی از انواع رویکردهای انسان گرایانه مورد استفاده روانشناسان بالینی شامل درمان مراجع‌محور، درمان وجودی (هستی‌گرا)، گشتالت درمانی، روایت درمانی و لوگوتراپی هستند.
چه زمانی به روانشناس بالینی مراجعه کنیم؟
اگر مشکلی در افکار، احساسات یا رفتار شما به‌مرور بیشتر می‌شود و زندگی روزمره، کار، تحصیل یا روابطتان را مختل کرده است، وقت آن رسیده که از یک روانشناس بالینی کمک بگیرید. لازم نیست منتظر رسیدن به بحران بمانید؛ مراجعه زودهنگام معمولاً درمان را کوتاه‌تر و مؤثرتر می‌کند. روانشناس بالینی برای کودکان، نوجوانان، بزرگسالان و سالمندان خدمات ارائه می‌دهد.
نشانه‌هایی که مراجعه را ضروری می‌کنند:
- غم، بی‌حوصلگی یا احساس پوچی که بیش از دو هفته ادامه دارد؛ در این شرایط مشاوره افسردگی می‌تواند اولین قدم باشد
- اضطراب، نگرانی یا ترس مداوم که کنترل آن سخت است
- افکار مزاحم، وسواس فکری یا رفتارهای تکراری که وقت و انرژی زیادی می‌گیرند
- تغییر محسوس در خواب، اشتها، تمرکز یا انرژی
- تجربه یک اتفاق ناگوار (سانحه، سوگ، خشونت، جدایی) که پس از مدت‌ها هم اثرش ادامه دارد
- تکرار مشکلات در رابطه عاطفی و زناشویی، مانند بحث‌های بی‌نتیجه، بی‌اعتمادی یا فاصله گرفتن از همسر؛ در این موارد زوج‌درمانی کمک‌کننده است
- مشکلات جنسی که رابطه را تحت تأثیر قرار داده‌اند؛ برای این موضوع می‌توانید از مشاوره جنسی کمک بگیرید
- نوسان شدید خلق، خشم کنترل‌نشده یا رفتارهای تکانشی
- وابستگی به الکل یا مواد و ناتوانی در ترک
- مشکلات رفتاری و رشدی در کودکان و نوجوانان
- پذیرش و مدیریت یک بیماری جسمی مزمن که فشار روانی زیادی ایجاد کرده است
اگر افکار آسیب به خود یا خودکشی دارید، منتظر وقت مشاوره نمانید؛ فوراً با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین مرکز درمانی بروید و یکی از نزدیکانتان را در جریان بگذارید.
نکته مهم: روانشناس بالینی دارو تجویز نمی‌کند. کار او ارزیابی، تشخیص و درمان از طریق روان‌درمانی است. اگر نیاز به دارو باشد، شما را به روانپزشک ارجاع می‌دهد و در صورت لزوم با او، پزشک یا سایر متخصصان همکاری می‌کند تا درمان هماهنگ پیش برود.
پیشنهاد مطالعه برای زوج‌ها: بهتر است بدانید مشکلات جنسی از مهم‌ترین دلایلی هستند که زوج‌ها را به سمت طلاق سوق می‌دهند. شما می‌توانید در جلسات مشاوره جنسی درباره مشکلات و چالش‌های خود و پارتنر خود صحبت کنید. همچنین اگر در آستانه جدایی هستید، پیشنهاد می‌کنیم حتما در روند جلسات مشاوره طلاق دکتر توکلی قرار بگیرید تا با کمترین آسیب این مسیر سخت را طی کنید.
درمان با روانشناسی بالینی چقدر طول می کشد؟
تعداد جلسات مشاوره بالینی به طور کلی بستگی به موارد زیر دارد:
- نوع مشکل: مشکلی که شما با آن مراجعه می‌کنید و نیاز به مشاوره روانشناسی بالینی دارید، ممکن است به شدت و طولانی بودن مشکل شما بستگی داشته باشد. برخی از مشکلات می‌توانند در چند جلسه حل شوند، در حالی که برخی دیگر ممکن است به مدت مدیدتری نیاز داشته باشند.
- هدف مشاوره: اهداف شما در مشاوره نیز نقشی در تعداد جلسات دارد. اگر هدف شما حل یک مشکل خاص است، ممکن است با تعداد کمی جلسه بتوانید به آن برسید. اما در صورتی که هدف شما رشد شخصی، افزایش آگاهی یا تغییر الگوهای رفتاری عمیق‌تر است، احتمالاً نیاز به جلسات بیشتری خواهید داشت.
- میزان همکاری شما: مشارکت و همکاری شما در جلسات مشاوره نیز موثر است. اگر شما فعالانه در جلسات شرکت کنید، تمرینات خانگی را انجام دهید و به تمام توصیه‌ها پایبند باشید، ممکن است به سرعت‌ترین زمان ممکن به نتایج موردنظر برسید.
- پیچیدگی مشکل: در برخی موارد، مشکلات پیچیده‌تر نیاز به جلسات روانشناسی بالینی بیشتری دارند. اگر مشکل شما گسترده است و عمیقاً با جوانب مختلف زندگی شما در ارتباط است، احتمالاً نیاز به جلسات بیشتری برای بررسی و حل آن خواهید داشت.
تعداد جلسات مشاوره بالینی به طور دقیق قابل تعیین نیست و بستگی به شرایط فردی شما دارد. معمولاً مشاوره به صورت دوره‌ای و در جلسات منظم انجام می‌شود، ولی تعداد جلسات و مدت زمان آنها می‌تواند متفاوت باشد. همکاری با مشاور خود و تعیین یک برنامه مشاوره منظم می‌تواند بهترین راهنمایی در این زمینه باشد.
معرفی کتاب روانشناسی بالینی
اگر می‌خواهید با مبانی روانشناسی بالینی، رویکردهای درمانی و نگاه درمانگران آشنا شوید، کتاب‌های زیر منابع معتبری هستند که ترجمه فارسی آنها موجود است.
آسیب‌شناسی روانی (Abnormal Psychology)، نوشته آن کرینگ و همکاران: این کتاب اختلالات روانی، علائم، طبقه‌بندی و روشهای درمان آنها را توضیح می‌دهد و مرجع درسی رایج دانشجویان روانشناسی است. ویراست سیزدهم آن با ترجمه حمید شمسی‌پور توسط انتشارات ارجمند منتشر شده است.
نظریه و کاربست مشاوره و روان‌درمانی، نوشته جرالد کوری: مروری جامع بر نظریه‌های اصلی مشاوره و روان‌درمانی، از رویکرد روان‌پویشی و انسان‌گرا تا شناختی رفتاری و خانواده‌درمانی، همراه با مباحث اخلاق حرفه‌ای. ترجمه فارسی آن را یحیی سیدمحمدی انجام داده و نشر ارسباران منتشر کرده است، و ویراست یازدهم آن در دسترس است.
درمان شناختی رفتاری: مبانی و فراتر از آن، نوشته جودیت بک: راهنمای عملی درمان شناختی رفتاری (CBT)، از مفهوم‌پردازی مورد و ساختار جلسه تا تکنیک‌های شناختی و رفتاری. ویراست سوم آن با ترجمه شیوا جمشیدی و ویراستاری لادن فتی از نشر ارجمند در دسترس است. نسخه‌ی قدیمی‌تر آن با عنوان «شناخت‌درمانی: مبانی و فراتر از آن» با ترجمه لادن فتی و فرهاد فرید حسینی از نشر دانژه منتشر شده است.
هنر انسان شدن (On Becoming a Person)، نوشته کارل راجرز: مقاله‌ها و سخنرانی‌های بنیان‌گذار رویکرد مراجع‌محور درباره رابطه درمانی، پذیرش بی‌قید و شرط و رشد فردی. ترجمه مهین میلانی از نشر نو در دسترس است و ترجمه دیگری با عنوان «راه انسان شدن» را قاسم قاضی برای پندار تابان انجام داده است.
هنر درمان (The Gift of Therapy)، نوشته اروین یالوم: مجموعه‌ای از نکات کوتاه و کاربردی برای درمانگران درباره ارتباط با مراجع، که خواندنش برای علاقه‌مندان عادی هم قابل‌فهم است. ترجمه سپیده حبیب از نشر قطره از نسخه‌های رایج آن است.
این کتاب‌ها برای آشنایی و مطالعه‌اند و جایگزین ارزیابی و درمان توسط روانشناس نمی‌شوند. اگر با علائمی مواجه هستید که زندگی‌تان را تحت تأثیر قرار داده، به جای خودتشخیصی از روی کتاب، با یک روانشناس بالینی دارای مجوز مشورت کنید.
تفاوت بین روانپزشک و مشاور بالینی چیست؟
هر سه به سلامت روان کمک می‌کنند، اما مسیر تحصیلی و ابزار درمانی‌شان متفاوت است.
روانپزشک ابتدا دکترای پزشکی عمومی را می‌گذراند و سپس دوره تخصص روانپزشکی را طی می‌کند. چون پزشک است، می‌تواند علل پزشکی را بررسی کند، آزمایش درخواست دهد و دارو تجویز کند. در اختلالاتی که زمینه‌های زیستی مانند تغییر در عملکرد ناقل‌های عصبی (نوروترنسمیترها) دارند و به دارو نیاز پیدا می‌کنند، نقش اصلی با روانپزشک است.
روانشناس بالینی دوره کارشناسی ارشد یا دکتری روانشناسی بالینی را گذرانده است. او با ارزیابی، آزمون‌های روانشناختی و روان‌درمانی (مانند CBT، طرح‌واره‌درمانی یا روان‌پویشی) مشکلات را بررسی و درمان می‌کند. در ایران روانشناس دارو تجویز نمی‌کند.
مشاور معمولاً دارای مدرک مشاوره است و بیشتر بر راهنمایی و حل مسائل مشخص زندگی، مانند مسائل تحصیلی، شغلی، خانوادگی و ازدواج، تمرکز دارد. ارزیابی و درمان اختلالات روانی جدی معمولاً در حیطه روانشناس بالینی و روانپزشک است.
در بسیاری از موارد بهترین نتیجه با همکاری این دو گروه به دست می‌آید: روانشناس روان‌درمانی می‌کند و روانپزشک دارو را مدیریت می‌کند. اگر روانشناس تشخیص دهد که به دارو نیاز دارید، شما را به روانپزشک ارجاع می‌دهد.
معرفی مشاور بالینی خوب در تهران
روانشناسی بالینی به ارزیابی، تشخیص و درمان اختلالات روانی و مشکلات روحی می‌پردازد. عنوان مشاور یا روانشناس به‌تنهایی نشانه‌ی تخصص بالینی نیست؛ پیش از مراجعه، مدرک تحصیلی و پروانه‌ی فعالیت و شماره‌ی نظام روانشناسی و مشاوره را بررسی کنید.
دکتر حامد توکلی با بیش از ۱۰ سال سابقه در حوزه درمان افسردگی، مشاوره فردی، قبل از ازدواج، خیانت و طلاق به عنوان دکتر روانشناس در تهران در خدمت شما عزیزان هستند. برای رزرو نوبت می‌توانید با واتساپ دکتر توکلی ارتباط بگیرید. تیم پشتیبانی به صورت ۲۴ ساعته در شبانه‌روز پاسخگوی شما مراجعه‌کنندگان محترم خواهند بود.
